Վարդավառ՝ Հայաստանի ջրի, մաքրման և ուրախության տոնը
Վարդավառը (Վարդավառ) Հայաստանի ամենասիրված և յուրօրինակ տոներից մեկն է, այն օրը, երբ ամբողջ երկիրը վերածվում է ուրախ, համայնական ջրի մարտի դաշտի։ Տոնվում է Հարության տոնից 98 օր հետո, այս հնագույն ավանդույթի ժամանակ բոլոր տարիքի մարդիկ դուրս են գալիս փողոցներ, այգիներ և բակեր՝ զվարճալիորեն միմյանց թրջելով դույլերով, ջրային ատրճանակներով, ռետինե գուլպաններով և ցանկացած հասանելի անոթով։ Մակերեսային զվարճանքից բացի, Վարդավառը կրում է խորը մշակութային և պատմական նշանակություն՝ միահյուսելով Հայաստանի նախաքրիստոնեական անցյալի և նրա քրիստոնեական ներկայի թելերը ազգային ինքնության վառ գոբելենի մեջ։
Հեթանոսական ծագումը և Աստղիկ աստվածուհին
Վարդավառի արմատները խորն են մխրճված Հայաստանի հեթանոսական պատմության մեջ, շատ առաջ երկրի կողմից քրիստոնեություն ընդունելուց (301 թ. մ.թ.ա.): Տոնը ի սկզբանե նվիրված էր Աստղիկ աստվածուհուն՝ ջրի, գեղեցկության, սիրո և բեղմնավորման աստվածուհուն։ Նրա պատվին հին հայերը աղավնիներ էին արձակում և վարդեր մատուցում, իսկ ջրի ծեսային ցողումը համարվում էր, որ կանչում է նրա օրհնությունները առատ բերքի և բարգավաճման համար։ «Վարդավառ» անվանումն ինքնին հաճախ կապված է հայերեն «վարդ» բառի հետ, ինչը ևս կապում է այն աստվածուհուն նվիրված ծաղկային մատուցումների հետ։ Ջրի այս ծեսը կյանքի, բնական ուժերի և ջրի մաքրող զորության տոն էր՝ հիմնական թեմաներ, որոնք դիմացել են հազարամյակներով։
Քրիստոնեական ընդունումը և խորհրդանշականությունը
Հայաստանի քրիստոնեացման հետ մեկտեղ, Հայ Առաքելական Եկեղեցին, ցուցադրելով ժողովրդական ավանդույթները ինտեգրելու, այլ ոչ թե ջնջելու իր բնորոշ մոտեցումը, վերաօգտագործեց հեթանոսական տոնը։ Վարդավառը կապվեց Տեառն Փրկչի Վերափոխման տոնի (Սուրբ Ծննդյան տոն) հետ։ Եկեղեցին ջրի ծեսերին ներշնչեց նոր քրիստոնեական խորհրդանշականություն. ջուրն այժմ ներկայացնում էր մաքրում, հոգևոր վերածնունդ և Քրիստոսի Տաբոր լեռան վրա բացված աստվածային լույսը։ Այս անխափան միաձուլումը թույլ տվեց, որ ավանդույթը գոյատևի և զարգանա՝ ապահովելով դրա փոխանցումը սերնդեսերունդ։ Այսօր այն պաշտոնապես ներառված է Հայաստանի ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ցանկում։
Ժամանակակից տոնակատարությունը
Վարդավառի օրը սոցիալական նորմերը հաճելիորեն շրջվում են։ Փոքր երեխաներից մինչև տարեց տատ-պապեր, բոլորը պոտենցիալ թիրախ և մասնակից են։ Մթնոլորտը անկաշկանդ զվարճանքի և համայնական կապի մթնոլորտ է։ Քաղաքի հրապարակները վերածվում են ծիծաղի մրցարանների, իսկ գյուղերում մարդիկ հաճախ ջուր են հանում տեղական աղբյուրներից կամ ջրանցքներից՝ մասնակցելու համար։ Վիրավորվելը կամ զայրանալը թրջվելու համար վատ ձև է համարվում. գործողությունը զվարճալի սիրո և բարեմաղթանքի ակտ է։ Ջուրը համարվում է, որ լվանում է անհանգստությունները և բերում է առողջություն ու երջանկություն գալու տարվա համար։ Ջրի մարտերի կողքին օրը հաճախ նշանավորվում է նաև տոնական երաժշտությամբ, ավանդական պարերով և ընտանեկան հավաքույթներով։
Մշակութային նշանակությունը և ժառանգությունը
Վարդավառը շատ ավելին է, քան պարզամիտ ամառային ջրի մարտ։ Այն մշակութային շարունակականության հզոր արտահայտություն է։ Տոնը գործում է որպես կենդանի կամուրջ՝ կապելով ժամանակակից հայերին իրենց հնագույն նախնիների հետ։ Այն ամրապնդում է համայնքային կապերը, քանի որ ամբողջ հասարակությունը ներգրավվում է ընդհանուր, էգալիտար ծեսի մեջ, որտեղ կարգավիճակը և տարիքը պահի համար մի կողմ են դրվում։ Ավանդույթը նաև մարմնավորում է հայկական հիմնական արժեքները. ուրախություն՝ պատմական դժվարությունների դեմ, բնության և դրա տարրերի հետ խորը կապ և մշակութային ինքնության դիմացկունություն։ Աշխարհով մեկ տարածված հայության համար Վարդավառը տոնելը, նույնիսկ հարմարեցված ձևերով, հայրենիքի և ժառանգության հետ կապերը պահպանելու կարևոր միջոց է։
Եզրափակելով՝ Վարդավառը կանգնած է որպես Հայաստանի հարուստ պատմական շերտերի վկայություն։ Այն բռնում է ազգի՝ իր հնագույն ավանդույթները պահպանելու ունակության էությունը՝ դրանք հարմարեցնելով նոր հոգևոր շրջանակներին։ Երևանի և ամեն մի հայկական գյուղի փողոցներում ջրով թրջված, ծիծաղող ամբոխի տեսարանը վառ, տարեկան հիշեցում է մի տոնի, որն ավելի քան երկու հազար տարի է, ինչ փառաբանում է ջուրը, սերը և վերածնունդը՝ ապահովելով, որ Աստղիկ աստվածուհու ոգին և Վերափոխման լույսը շարունակեն հոսել միասին ազգային ուրախության զովացնող հոսանքով։