Արամ Խաչատրյան. Հայկական երաժշտությունն աշխարհին ներկայացրած կոմպոզիտորը

Արամ Խաչատրյանը (1903-1978) Հայաստանի ամենահռչակավոր դասական կոմպոզիտորն է և 20-րդ դարի կարևորագույն երաժշտական գործիչներից մեկը։ Նրա ստեղծագործությունները, հագեցված հայկական ժողովրդական երաժշտության ռիթմերով, մեղեդիներով և ոգով, Կովկասի հնչողությունը հասցրեցին ամբողջ աշխարհի համերգասրահներ։ ## Թիֆլիսից մինչև Մոսկվա Ծնվելով Թիֆլիսում (այժմ՝ Թբիլիսի, Վրաստան) հայ ընտանիքում, Խաչատրյանը մեծացել է Կովկասի երաժշտական ավանդույթների մեջ։ Նա ֆորմալ երաժշտական կրթությունն սկսել է միայն 19 տարեկանում, ինչը համեմատաբար ուշ է կոմպոզիտորի համար։ Տեղափոխվելով Մոսկվա՝ նա ընդունվեց Գնեսինների անվան երաժշտական ուսումնարան, ապա՝ Մոսկվայի կոնսերվատորիա։ Չնայած ուշ սկսելուն, Խաչատրյանի բնական տաղանդն ակնհայտ էր։ Նրա դիպլոմային աշխատանքը՝ Դաշնամուրային կոնցերտը (1936), նրան անմիջապես հռչակ բերեց ամբողջ Խորհրդային Միությունում։ Դրա հայկական թեմաներն ու էներգետիկ ռիթմերը գրավեցին հանդիսատեսին, ովքեր չէին սովոր այդպիսի էկզոտիկ հնչողություններ լսել դասական ձևով։ ## Սուսերով պարը Խաչատրյանի ամենահայտնի ստեղծագործությունը ծնվեց նրա «Գայանե» բալետից (1942): «Սուսերով պարը», իր խենթ էներգիայով և հզոր ռիթմով, դարձավ անմիջական սենսացիա։ Այն այդպես էլ հայտնվել է անհամար ֆիլմերում, գովազդներում և սպորտային միջոցառումներում, դառնալով աշխարհում ամենաճանաչված դասական երաժշտական ստեղծագործություններից մեկը։ Սակայն «Գայանեն» պարունակում է շատ ավելին, քան այս միայնակ հայտնի համարը։ Բալետն ամբողջությամբ պատմում է հայկական կոլեկտիվ տնտեսության մասին և ներառում է գեղեցիկ հատվածներ, որոնք օգտագործում են հայկական ժողովրդական մեղեդիներ, ներառյալ «Ադաջիոն», որն հաճախ օգտագործվում է կինոնկարների սաունդթրեքներում։ ## Սիմֆոնիկ նվաճումներ Խաչատրյանի երեք սիմֆոնիաները նշանակալի ավանդ են նվագախմբային ռեպերտուարում։ Երկրորդ սիմֆոնիան (1943), որը գրվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին, արտացոլում է այդ դարաշրջանի ողբերգությունն ու վերջնական հաղթանակը։ Երրորդ սիմֆոնիան (1947) համարձակորեն ներառում է օրգան և 15 շեփոր, ստեղծելով յուրահատուկ հզոր հնչողություն։ Նրա դաշնամուրի, ջութակի և թավջութակի կոնցերտները մնում են վիրտուոզ ռեպերտուարի հիմնական սյուները։ Յուրաքանչյուրը ցույց է տալիս նրա տաղանդը՝ համադրելով հայկական մեղեդային բնութագրերը վիրտուոզ կատարման պահանջների հետ, ստեղծելով ստեղծագործություններ, որոնք և՛ տեխնիկապես փայլուն են, և՛ էմոցիոնալ հզոր։ ## Սպարտակ բալետը Խաչատրյանի «Սպարտակ» բալետը (1954) հավանաբար ներկայացնում է նրա ամենամեծ նվաճումը։ Պատկերելով ստրուկների ապստամբությունը Հռոմի դեմ՝ այն ներառում է հսկայական դրամատիզմով և կրքոտ երաժշտություն։ «Սպարտակի և Ֆրիգիայի Ադաջիոն» հայտնի դարձավ BBC-ի «The Onedin Line» սերիալի թեմայով օգտագործվելու շնորհիվ։ ## Հայկական հոգի, համընդհանուր ընդունելություն Այն, ինչ Խաչատրյանի երաժշտությունը հատուկ է դարձնում, նրա իսկական հայկական բնույթն է՝ համընդհանուր էմոցիոնալ ընդունելության հետ միասին։ Նա օգտագործել է հայկական ժողովրդական հնչյունաշարերը, պարի ռիթմերը և իմպրովիզացիոն ավանդույթները, բայց դրանք վերափոխել է ցանկացած լսողի համար հասանելի ստեղծագործությունների։ Նրա երաժշտությունը բռնում է հայկական ինքնության մի էական բան՝ կրքոտ, դիմացկուն, երբեմն մելանխոլիկ, բայց վերջին հաշվով կյանքը հաստատող։ Հայ հանդիսատեսը նրա ստեղծագործություններում լսում է իր ժառանգությունը, միջազգային հանդիսատեսը՝ պարզապես մեծ երաժշտություն։ ## Ժառանգություն Խաչատրյանը եղել է Խորհրդային կոմպոզիտորների միության նախագահ և ազդել է հայ երաժիշտների սերունդների վրա։ Այսօր Երևանի պետական կոնսերվատորիան կրում է նրա անունը, իսկ Երևանի նրա նախկին տունը պահպանվում է որպես թանգարան։ Նրա երաժշտությունը շարունակում է ոգեշնչել։ Երբ Հայաստանը անկախություն հռչակեց 1991 թվականին, տոնակատարությունը բնականաբար ներառեց Խաչատրյանի ստեղծագործությունները։ Նրա կոմպոզիցիաները մնում են ամենահաճախ կատարվող հայկական դասական երաժշտությունը, ամբողջ աշխարհի լսողներին ծանոթացնելով Հայաստանի հնչողությանը։