Հայոց այբուբենը՝ Մեսրոպ Մաշտոցը և գրերի պարգևը

405 թվականին հայոց այբուբենի ստեղծումը հայ պատմության ամենակարևոր իրադարձություններից մեկն է։ Ստեղծված վանական և գիտնական Մեսրոպ Մաշտոցի կողմից՝ այս յուրահատուկ գրային համակարգը օգնեց պահպանել հայ մշակույթը, կրոնը և ինքնությունը օտար տիրապետության դարերի ընթացքում։ ## Այբուբենի անհրաժեշտությունը Մինչ Մաշտոցը հայոց այբուբենը ստեղծելը, հայերը օգտագործում էին հունական, ասորական և պարսկական գրեր՝ իրենց լեզուն գրի առնելու համար։ Սա խնդիրներ էր ստեղծում, հատկապես կրոնական կրթության և քրիստոնեության տարածման համար։ Թագավոր Վրամշապուհը և կաթողիկոս Սահակ Պարթևը հանձնարարեցին Մաշտոցին մշակել հայերեն լեզվին հատուկ համապատասխանող գիր։ ## Աստվածային ներշնչանք Ավանդության համաձայն՝ Մաշտոցը այբուբենի համար աստվածային ներշնչանք է ստացել։ Տարիների ուսումնասիրությունից և աղոթքից հետո, նա տեսիլք է ունեցել, որտեղ մի ձեռք է հայտնվել և տառերը գրել նրա առջև։ Թե աստվածային, թե գիտական ծագում ունենալով՝ արդյունքը 36 տառերի (հետագայում ընդլայնվել է մինչև 39) կատարելագործված հնչյունական այբուբեն էր, որը ներառում էր հայերենի յուրաքանչյուր հնչյուն։ ## Լեզվական դիզայնի գլուխգործոց Հայոց այբուբենը աչքի է ընկնում իր հնչյունական ճշգրտությամբ։ Յուրաքանչյուր տառ ներկայացնում է մեկ, յուրահատուկ հնչյուն, ինչը հայերենը դարձնում է հնչյունական առումով ամենահամահունչ գրավոր լեզուներից մեկը։ Տառերը դասավորված են նաև իրենց հնչյուններին համապատասխանող հերթականությամբ՝ խմբավորված ըստ արտասանության կետի բերանում։ ## Հայ գրականության ոսկե դար Այբուբենի ստեղծումը պայթյուն առաջացրեց գրական գործունեության մեջ։ Տասնամյակների ընթացքում Աստվածաշունչը թարգմանվեց հայերեն (գրաբար թարգմանությունը դեռևս համարվում է ամենագեղեցիկներից մեկը ցանկացած լեզվով), որին հաջորդեցին պատմական երկեր, աստվածաբանական աշխատություններ և պոեզիա։ Հինգերորդ դարը հայտնի դարձավ որպես հայ գրականության «ոսկե դար»։ ## Գոյատևում հալածանքների միջով Արաբների, մոնղոլների, պարսիկների և օսմանյանների արշավանքների ընթացքում հայոց այբուբենը ծառայեց որպես ինքնության կարևոր նշան։ Նույնիսք երբ հայերենն արգելված էր հանրային տարածքում, ընտանիքները գաղտնի սովորեցնում էին գիրը։ Այբուբենը օգնեց պահպանել հայկական ինքնատիպությունը, երբ ձուլումը կարող էր ավելի հեշտ լինել։ ## Տառաց տոն Հայերը նշում են իրենց այբուբենի տոնը որպես ազգային տոն։ Հայաստան այցելուները կարող են այցելել Արատաշավանի մոտ գտնվող Այբուբենի հուշարձան, որտեղ հսկա քարե տառերը կանգնած են լանջին՝ որպես հարգանքի տուրք Մաշտոցի ստեղծագործությանը։ Մաշտոցն ինքը թաղված է Օշականում, որտեղ նրա գերեզմանը ուխտագնացության վայր է։ ## Ժամանակակից արդիականություն Այսօր հայոց այբուբենը շարունակում է ծառայել որպես ազգային ինքնության հզոր խորհրդանիշ։ «Ա» և «Ք» տառերը՝ առաջին և վերջին տառերը, հայտնվում են արվեստի գործերում, զարդերում և նույնիսկ դաջվածքներում՝ որպես հայկական հպարտության արտահայտություն։ Գլոբալիզացիայի դարաշրջանում այս 1600-ամյա գրային համակարգը մնում է հայ ժառանգության կենսական կապող օղակ։