Սարդարապատի ճակատամարտը. Ժամանակակից Հայաստանի ծնունդը

1918 թ. մայիսի վերջին, երբ օսմանյան բանակը առաջ էր շարժվում դեպի Երևան, և հայ ժողովուրդը կանգնած էր լիակատար ոչնչացման վտանգի առաջ, հայ զինվորների ու քաղաքացիների մի խառնիխուռն ուժ հուսահատ դիմադրություն ցուցաբերեց Սարդարապատում։ Նրանց հաղթանակը՝ բոլոր հաշվարկները հերքելով, փրկեց հայ ժողովրդին և հնարավոր դարձրեց Հայաստանի Առաջին Հանրապետության ծնունդը։ Ոչ մի այլ ճակատամարտ ժամանակակից պատմության մեջ այդքան կարևոր նշանակություն չի ունեցել հայ ժողովրդի համար։ ## Անդունդը 1918 թ. գարնանը հայերը կանգնած էին ոչնչացման առաջ։ Օսմանյան կառավարությունն արդեն 1915-1917 թթ. ցեղասպանության ընթացքում սպանել էր մոտ 1,5 միլիոն հայ։ Վերապրածները արևելք էին փախել՝ Ռուսական Հայաստան, բայց Ռուսական կայսրությունը փլուզվել էր, ռուսական զորքերը նահանջում էին, և օսմանյան ուժերը առաջ էին շարժվում՝ ավարտին հասցնելու այն, ինչ սկսել էր Ցեղասպանությունը։ Իրավիճակը աղետալի էր։ Արևելյան Հայաստանը հեղեղված էր հարյուր հազարավոր սոված, հոգեպես վիրավոր փախստականներով։ Ոչ մի կազմակերպված պետություն գոյություն չուներ։ Հայկական փոքրաթիվ զորքը, որը կազմավորվել էր նախկին ռուսական բանակի ստորաբաժանումներից և կամավորական ջոկատներից, թվաքանակով զգալիորեն զիջում էր։ Օսմանյան հրամանատարությունը Երևանը գրավելու էր սպասում օրերի ընթացքում։ Ինչպես գրել է պատմաբան Քրիստոֆեր Ուոքերը, եթե հայերը պարտվեին 1918 թ. մայիսյան ճակատամարտերում, «լիովին հնարավոր է, որ «Հայաստան» բառը այսուհետ կնշանակեր միայն հնաոճ աշխարհագրական տերմին»։ ## Երեք ճակատամարտեր 1918 թ. մայիսի 21-ից 29-ը հայկական ուժերը երեք առանձին մարտեր մղեցին առաջ շարժվող օսմանյան զորամասերի դեմ. **Սարդարապատ** (մայիսի 21-29). Գլխավոր ճակատամարտը, որը տեղի ունեցավ Երևանից մոտ 40 կմ արևմուտք։ 6000-9000 հոգանոց հայկական ուժերը դիմակայեցին մայրաքաղաքի վրա ուղղակիորեն առաջ շարժվող մոտ 13000 օսմանյան զինվորի։ **Բաշ-Ապարան** (մայիսի 21-24). Երևանի հյուսիսում տեղի ունեցած ավելի փոքր մարտ, որը կանխեց օսմանյան շրջապատումը։ **Ղարաքիլիսա** (մայիսի 24-28). Ամենաարյունահեղ մարտերը, որտեղ հայկական ուժերը կանգնեցրեցին օսմանյան մեկ այլ զորասյուն, կանխելով ամբողջ շրջանի գրավումը։ ## Ժողովրդական բանակը Սարդարապատում հայկական ուժերը սովորական բանակի նման չէին։ Կանոնավոր զինվորներին միացել էին գյուղացիները՝ զինված գյուղատնտեսական գործիքներով, կանայք, պատանիներն ու տարեց տղամարդիկ։ Ամբողջ գյուղեր էին մոբիլիզացվել։ Եկեղեցու զանգերը հնչում էին՝ կոչ անելով զենք վերցնել։ Հայ քահանաները օրհնում էին մարտիկներին և երբեմն նույնիսկ նրանց հետ միասին մարտնչում։ Պաշտպանությանը գլխավորում էր գեներալ Մովսես Սիլիկյանը, բայց բազմաթիվ առումներով իրական ղեկավարը Արամ Մանուկյանն էր՝ հմայիչ քաղաքական գործիչ, ով կազմակերպում էր քաղաքացիական աջակցությունը և պահպանում մարտական ոգին, երբ ռազմական հեռանկարները անհույս էին թվում։ Հայկական ուժերը վատ էին զինված, անբավարար մատակարարված և հոգնած տարիներ տևած պատերազմից ու ցեղասպանությունից։ Բայց նրանք կռվում էին որպես ժողովուրդ, որին սպառնում էր լիակատար ոչնչացում։ Նրանց համար նահանջելու տեղ չկար, և կորցնելու բացի գոյությունից՝ ուրիշ ոչինչ չունեին։ ## Հաղթանակը Բոլոր սպասելիքները հերքելով՝ հայերը հաղթեցին։ Սարդարապատում կատաղած հակահարձակումները հետ մղեցին օսմանյաններին։ Նվաճողները, ովքեր հեշտ հաղթանակ էին սպասում, հանդիպեցին անսպասելի դիմադրության։ Օսմանյան կորուստները աճեցին։ Մայիսի 29-ի դրությամբ օսմանյան առաջխաղացումը կանգնեցված էր բոլոր երեք ճակատներում։ 1918 թ. մայիսյան ճակատամարտերը չկործանեցին օսմանյան ռազմական հզորությունը՝ հայերի հաղթանակները պաշտպանական էին, ոչ թե հարձակողական։ Բայց դրանք փրկեցին Երևանը, պահպանեցին արևելյան Հայաստանի հայ բնակչությունը և ցույց տվեցին, որ հայերի գոյատևումը հնարավոր է։ ## Առաջին Հանրապետությունը 1918 թ. մայիսի 28-ին, երբ Սարդարապատի ճակատամարտը դեռ շարունակվում էր, Հայոց Ազգային խորհուրդը հռչակեց անկախություն։ Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը ծնվեց մարտի դաշտում, և նրա գոյությունն ապահովված էր նրանց արյամբ, ովքեր կռվում էին ընդամենը մի քանի կիլոմետր հեռավորության վրա։ Հանրապետությունը հսկայական մարտահրավերների առաջ էր կանգնած՝ փախստականներ, սով, հիվանդություններ, թշնամական հարեւաններ և դիվանագիտական մեկուսացում։ Այն գոյատևեց ընդամենը երկու տարի, մինչև 1920 թ. միացվեց Խորհրդային Միությանը։ Բայց այն հաստատեց հայկական պետականության սկզբունքը և հիմք դրեց 1991 թ. վերջնական անկախության համար։ ## Հուշահամալիրը Այսօր Սարդարապատի հուշահամալիրը նշում է ճակատամարտի վայրը։ Կառուցված 1968 թ., 50-ամյակի առթիվ, հուշահամալիրն ընդգրկում է բազալտե զանգակատների տեսքով զանգվածային աշտարակներ, որոնք խորհրդանշում են ժողովրդին զենքի կոչող եկեղեցական զանգերը, և մեծ քանդակված ցուլեր՝ խորհրդանշելով հայկական ուժը։ Ամեն տարի մայիսի 28-ին հայերը Սարդարապատում նշում են Հանրապետության օրը՝ հիշատակելով և՛ ճակատամարտը, և՛ դրա շնորհիվ հնարավոր դարձած անկախության հռչակումը։ Քաղաքական գործիչները ծաղիկներ դնում են, երեխաները այցելում են դպրոցական ուղևորությունների ժամանակ, իսկ ընտանիքները պիկնիկներ են կազմակերպում տարածքում։ ## Ժամանակակից նշանակությունը Սարդարապատը խորհրդանշում է հայկական դիմադրողականությունն իր ծայրահեղ արտահայտությամբ։ Ժողովուրդ, որը նոր էր վերապրել ցեղասպանություն, կորցրել էր իր պատմական հայրենիքը և կանգնած էր ոչնչացման վտանգի առաջ՝ գտավ ուժ կռվելու և հաղթելու։ Ճակատամարտն ապացուցեց, որ հայերի գոյատևումը պարզապես պասսիվ տոկունություն չէր, այլ ակտիվ դիմադրություն։ Ժամանակակից հայերի համար Սարդարապատը կրում է մի պարզ հաղորդագրություն. երբ գոյությունն է վտանգված, սովորական մարդիկ կարող են անել արտասովոր բաներ։ 1918 թ. կռված գյուղացիներն ու քահանաները, կանայք ու պատանիները փրկեցին ոչ միայն իրենց, այլև հայերի բոլոր ապագա սերունդներին։ Սարդարապատի ոգին՝ որ Հայաստանը կարող է գոյատևել ցանկացած պայմաններում, մնում է հայոց ինքնության հիմնասյուներից։ Այն հիշատակվում է ճգնաժամի պահերին, հիշվում է խաղաղության օրերին և փոխանցվում է սրբազան ժառանգություն սերնդեսերունդ։