Կոմիտաս Վարդապետ՝ հայ դասական երաժշտության հայր

Կոմիտաս Վարդապետը (1869-1935) համարվում է հայ դասական երաժշտության հիմնադիրը՝ մի հանճար, ով հազարավոր ժողովրդական երգեր փրկել է մոռացությունից, հայկական երաժշտությունը ներկայացրել աշխարհին և ում կործանումը Ցեղասպանության տարիներին խորհրդանշում է ֆիզիկական բնաջնջմանը զուգընթաց եկած մշակութային ավերածությունը։ ## Ծննդատնից մինչև վարդապետ Ծնվելով Օսմանյան Թուրքիայի Կյուտահիա քաղաքում՝ որպես Սողոմոն Սողոմոնյան, Կոմիտասը տասը տարեկան հասակում որբացավ, կորցնելով երկու ծնողներին։ Տղան ցուցաբերեց բացառիկ երաժշտական տաղանդ, և 1881 թվականին նա ուղարկվեց Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարան՝ Հայ Առաքելական Եկեղեցու հոգևոր կենտրոն։ Ճեմարանում Սողոմոնյանը դրսևորեց հրաշամանուկի կարողություններ։ Նա տիրապետեց հայ ավանդական պատարագային երաժշտությանը և նույնքան հմտորեն յուրացրեց արևմտյան երաժշտական տեսությունը։ 1894 թվականին, 25 տարեկան հասակում, նա ձեռնադրվեց ամուրի վարդապետ և ընդունեց Կոմիտաս անունը՝ պատվելով VII դարի հայրենի կրոնական բանաստեղծ Կոմիտաս Ա Աղցեցուն։ ## Հավաքորդը Կոմիտասն իր կյանքը նվիրեց հայ ժողովրդական երաժշտությունը հավաքելուն ու պահպանելուն։ Ճամփորդելով պատմական Հայաստանի գյուղերով՝ նա նոտագրեց 3000-ից ավելի ժողովրդական երգեր՝ սիրո, աշխատանքի, հարսանեկան, օրորոցային երգեր ու ողբեր, որոնք սերնդեսերունդ փոխանցվել էին բանավոր։ Նրա մեթոդը հեղափոխական էր։ Կոմիտասը ոչ միայն մեղեդիներ էր հավաքում, այլև փաստագրում էր կատարման պրակտիկան, վերլուծում երաժշտական կառուցվածքները և երգերը տեղադրում մշակութային համատեքստում։ Նա առաջին ազգագրական երաժշտագետներից էր՝ հայ երաժշտության համար անելով այն, ինչ Բելա Բարտոկը ավելի ուշ արեց հունգարական ժողովրդական ավանդույթների համար։ ## Հայաստանը ներկայացնելով աշխարհին 1896 թվականին Կոմիտասը մեկնեց Բեռլին՝ Կայզեր Ֆրիդրիխ Վիլհելմի համալսարանում սովորելու։ Այնտեղ նա ծանոթացավ արևմտյան երաժշտագիտությանը և կոմպոզիցիային՝ միաժամանակ խորացնելով հայ երաժշտության յուրահատկությունների ըմբռնումը։ Կոմիտասը բազմիցս վերադարձավ Եվրոպա՝ կատարելով հայկական երաժշտություն Փարիզում, Վենետիկում և այլ մշակութային մայրաքաղաքներում։ Եվրոպական հանդիսատեսն առաջին անգամ լսեց հայ ժողովրդական երգեր ու սրբազան երաժշտություն՝ կատարված վարպետի կողմից, ով կարողանում էր բացատրել դրանց նշանակությունը։ Կոմպոզիտոր Կլոդ Դեբյուսին գնահատեց հայ երաժշտության ինքնատիպությունը։ ## Երգչախմբի ղեկավար Էջմիածնի երգչախմբի ղեկավարի կարգավիճակում Կոմիտասը վերափոխեց հայ սրբազան երաժշտությունը։ Նա ներդաշնակեց հնագույն պատարագային շարականները երգչախմբի համար՝ պահպանելով դրանց էական բնույթը։ Նրա մշակումները մինչ օրս ստանդարտ են ամբողջ աշխարհի հայկական եկեղեցիներում։ 1910 թվականին Կոմիտասը տեղափոխվեց Կոստանդնուպոլիս, որտեղ հիմնեց 300 ձայնանի հայտնի երգչախումբ։ Նրա համերգները դարձան մշակութային իրադարձություններ, գրավելով և՛ հայ, և՛ միջազգային հանդիսատեսին։ Նա գտնվում էր փառքի և ազդեցության գագաթնակետին։ ## Ապրիլի 24, 1915 Երբ օսմանյան իշխանությունները 1915 թվականի ապրիլի 24-ին սկսեցին հայոց ցեղասպանությունը, Կոմիտասն առաջին ձերբակալվածներից էր։ Այդ գիշեր 235 հայ մտավորականների՝ գրողների, բժիշկների, իրավաբանների, ուսուցիչների և համայնքային առաջնորդների, տանից տարվեցին։ Նրանց մեծ մասը հետագայում սպանվեց։ Կոմիտասը փրկվեց միջազգային գործիչների, այդ թվում՝ ԱՄՆ դեսպան Հենրի Մորգենթոյի միջամտության շնորհիվ։ Ապաստարկման շաբաթներ անց, որի ընթացքում նա ականատես եղավ սարսափելի դաժանությունների, Կոմիտասը ազատ արձակվեց և վերադարձավ Կոստանդնուպոլիս։ Սակայն վերադարձած Կոմիտասը կործանված մարդ էր։ ## Լռության տարիներ Հոգեբանական տրավման ջախջախեց Կոմիտասի միտքը։ Նա տառապում էր այնից, ինչ այսօր կանվանեինք ծանր հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարում։ Նա հեռացավ աշխարհից, դադարեց ստեղծագործել ու հանդես գալ և, ի վերջո, կարիք ունեցավ հաստատությունում խնամքի։ 1919 թվականին ընկերները Կոմիտասին տեղափոխեցին Փարիզի մոտ գտնվող հոգեբուժական հիվանդանոց՝ հույս ունենալով, որ եվրոպացի բժիշկները կօգնեն։ Նրանք չկարողացան։ Կոմիտասն անցկացրեց իր մնացած տասնվեց տարիները հիվանդանոցում՝ հիմնականում լուռ, երբեմն երգելով իր փրկած երգերի բեկորներ։ Նա մահացավ 1935 թվականի հոկտեմբերի 22-ին՝ այդպես էլ չապաքինվելով։ Նա 66 տարեկան էր։ ## Ժառանգություն Կոմիտասի աճյունը 1936 թվականին տեղափոխվեց Սովետական Հայաստան և թաղվեց Երևանի Գրողների և արվեստագետների պանթեոնում։ Նրա գերեզմանը ուխտագնացության վայր դարձավ։ Կոմիտասի հավաքած 3000 երգերից պահպանվել է միայն մոտ 1200-ը՝ մնացածը կորսվեց Ցեղասպանության տարիներին։ Սակայն այն, ինչ մնացել է, հիմք է հանդիսանում հայ երաժշտագիտության համար։ Նրա նոտագրությունները, վերլուծություններն ու ստեղծագործությունները հայ երաժշտությունը հաստատեցին որպես գիտական ուսումնասիրության առարկա։ ## Կորստի խորհրդանիշ Հայերի համար Կոմիտասը ներկայացնում է երաժշտությունից բարձր ինչ-որ բան։ Նրա ճակատագիրը՝ ֆիզիկական մահվանից փրկվելը, բայց հոգեպես ավերվելը, խորհրդանշում է Ցեղասպանության հարձակումը հենց հայ մշակույթի վրա։ Թուրքերը սպանում էին մարդկանց, բայց նաև փորձում էին սպանել քաղաքակրթություն։ Կոմիտասի խելագարությունը մարմնավորում է այդ մշակութային տրավման։ Այնուամենայնիվ, Կոմիտասը նաև ներկայացնում է գոյատևում։ Նրա փրկած երգերը դեռևս երգվում են։ Նրա մշակումները դեռ արձագանքում են հայկական եկեղեցիներում։ Նրա աշխատանքը ապահովեց, որ հայ երաժշտական ժառանգությունը գոյատևի իր ոչնչացնողներից։ Երբ հայերը հավաքվում են Ցեղասպանությունը հիշատակելու, նրանք երգում են Կոմիտասի երգերը՝ հավաքորդի ստեղծագործությունները դառնալով համայնքի ձայնը։ Հայ երաժշտական հիշողության նրա պահպանումը նրան ներկա է դարձնում յուրաքանչյուր հիշատակի արարողության՝ որպես լուռ վկա իր փրկած երգերի միջոցով։