Տիգրան Պետրոսյան. Երկաթե Տիգրան, աշխարհի շախմատի չեմպիոն

Տիգրան Վարդանի Պետրոսյան (1929-1984), հայտնի որպես «Երկաթե Տիգրան», հայ սովետական շախմատի գրոսմայստեր էր, ով աշխարհի շախմատի չեմպիոնի կոչումը կրել է 1963-ից 1969 թվականներին։ Նրա եզակի պաշտպանական ոճը և ռազմավարական խորը ըմբռնումը նրան դարձրել են շախմատի պատմության մեջ դժվարագույն հակառակորդներից մեկը։ ## Վաղ կյանքը Թիֆլիսում Ծնվել է Թիֆլիսում (այժմ՝ Թբիլիսի), Վրաստան, հայ ընտանիքում։ Պետրոսյանը դժվարություններ է ապրել վաղ տարիքից։ 15 տարեկանում կորցրել է երկու ծնողներին և ստիպված է եղել ինքնուրույն ապրել՝ զուգահեռաբար զբաղվելով շախմատով։ Այս դժվարությունները ձևավորեցին նրա զգույշ, պաշտպանական մոտեցումը և՛ շախմատին, և՛ կյանքին։ ## Երկաթե Տիգրանի վերելքը Պետրոսյանը շախմատ խաղալ սովորել է ութ տարեկանում և արագ ցուցաբերել բացառիկ տաղանդ։ 1952 թվականին նա արդեն ստացել էր գրոսմայստերի կոչում։ Նրա խաղաոճը եզակի էր. մինչ այլ գրոսմայստերներ ձգտում էին փայլուն հարձակումների, Պետրոսյանը մասնագիտացել էր պրոֆիլակտիկայի (հակառակորդի ծրագրերը կանխելու) և փոխանակային զոհաբերությունների մեջ։ Նրա պաշտպանական տեխնիկան այնքան ամուր էր, որ հակառակորդները գրեթե անհնար էին համարում հարձակման հնարավորություններ ստեղծելը։ Պետրոսյանի դեմ պարտիաները հաճախ զգացվում էին որպես ամրոցի դեմ պայքար։ ## Աշխարհի չեմպիոն 1963 թվականին Պետրոսյանը հաղթեց Միխայիլ Բոտվինիկին և դարձավ աշխարհի չեմպիոն։ Նա հաջողությամբ պաշտպանեց իր տիտղոսը 1966 թվականին Բորիս Սպասկու դեմ, մինչև որ 1969 թվականին պարտվեց նրան։ Նրա կառավարումը ներկայացնում էր հայկական շախմատը իր բարձրագույն մակարդակով։ ## Շախմատային ժառանգություն Պետրոսյանի ավանդը շախմատի տեսության մեջ մինչ օրս ազդեցիկ է։ Նա ցույց տվեց պրոֆիլակտիկ մտածողության ուժը՝ հակառակորդի գաղափարները նախազգալով և կանխելով դրանց իրականացումից առաջ։ Նրա փոխանակային զոհաբերությունները (նավակի զոհաբերումը թեթև խաղաքարի դիմաց դիրքային առավելություն ստանալու համար) հեղափոխական էին։ Ժամանակակից շախմատային ծրագրերը հաստատել են Պետրոսյանի բազմաթիվ գաղափարներ, որոնք նրա ժամանակակիցները համարում էին չափից դուրս զգույշ։ Նրա պարտիաները ուսումնասիրվում են այն խաղացողների կողմից, ովքեր ձգտում են հասկանալ դիրքային շախմատը իր ամենախորքային մակարդակում։ ## Հայկական շախմատային մշակույթ Պետրոսյանը օգնեց Հայաստանը հաստատել որպես շախմատային գերտերություն։ Նրա հաջողությունը ոգեշնչել է հայ շախմատիստների սերունդների, այդ թվում՝ Լևոն Արոնյանին և այլ ժամանակակից գրոսմայստերների։ Հայաստանը բազմիցս նվաճել է Շախմատային օլիմպիադայի ոսկե մեդալներ, մի ժառանգություն, որի ակունքները հասնում են Պետրոսյանի ազդեցությանը։ ## Անձնական բնավորություն Խաղատախտակից դուրս Պետրոսյանը հայտնի էր իր խելքով և մշակույթով։ Նա փիլիսոփայության դոկտոր էր, տիրապետում էր մի քանի լեզուների և գրականության խորագետ էր։ Նա խմբագրել է «64» շախմատային ամսագիրը և խորամտորեն գրել է շախմատի մասին՝ որպես արվեստ և գիտություն։ ## Ժառանգություն Պետրոսյանը մահացել է Մոսկվայում 1984 թվականին։ Երևանի Տիգրան Պետրոսյանի անվան շախմատի տունը հարգում է նրա հիշատակը, և Հայաստանի ազգային առաջնությունը կրում է նրա անունը։ Հայերի համար նա ներկայացնում է այն բարձունքները, որոնց նրա ժողովուրդը կարող է հասնել մտքի և կամքի ուժով։ Նրա պարտիաները մինչ օրս սովորեցնում են։ Ինչպես նշում են ժամանակակից գրոսմայստերները, Պետրոսյանի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ շախմատի գեղեցկությունը միայն հարձակման մեջ չէ. կատարյալ պաշտպանության մեջ կա խոր արվեստ։