Տրնդեզ՝ Հայաստանի լույսի և վերածննդի հրավառ տոն
Տրնդեզը, որը հայտնի է նաև որպես Դիառնտարաջ, Տյառնընդառաջ կամ Դերենդեզ, հայկական մշակույթի ամենազարմանալի և դարավոր ավանդույթներից մեկն է: Տոնվում է փետրվարի 13-ի երեկոյան և փետրվարի 14-ի առավոտյան՝ համընկնելով Հայ Առաքելական Եկեղեցու Տյառնընդառաջի (Մեծ Ցուցի) տոնի հետ: Թեև դրա ժամանակը համընկնում է այս քրիստոնեական տոնի հետ, Տրնդեզի արմատները խորն են մտնում Հայաստանի նախաքրիստոնեական անցյալի մեջ՝ ստեղծելով հեթանոսական ծեսի և քրիստոնեական հավատքի յուրօրինակ համադրություն, որը շարունակում է հմայել համայնքներին ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ սփյուռքում:
Ծագումը և նշանակությունը
Ավանդույթն իր հիմքով հեթանոսական ծագում ունի, ի սկզբանե կապված հին Հայաստանում արևի և կրակի պաշտամունքի հետ: Այն բնության արթնացումը, օրերի աստիճանական երկարացումը և երկար ձմռանից հետո գարնան գալուստը նշանավորող տոն էր: Բնօրինակ անվանումը՝ Դերենդեզ, խոսող է. այն նշանակում է «դեզ խոտ քո տան առջև», ցույց տալով խարույկի կենտրոնական դերը: Կրակը դիտվում էր որպես մաքրող և կենսատու ուժ, արևի ուժի՝ երկիր վերադառնալու խորհրդանիշ: Քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն ընդունելուց հետո՝ 4-րդ դարի սկզբին, Հայոց Եկեղեցին հմտորեն Տյառնընդառաջի (Մեծ Ցուցի) տոնը, որը նվիրված է մանուկ Հիսուսի տաճար ներկայացվելուն, դրեց այս գոյություն ունեցող հեթանոսական տոնի հիմքի վրա: Քրիստոնեականացված անվանումը՝ Դիառնտարաջ կամ Տյառնընդառաջ, թարգմանվում է որպես «Առջև Տեառն» կամ «Տեր ձեզ հետ», վերաիմաստավորելով կրակը որպես Քրիստոսի՝ «Աշխարհի Լույսի» խորհրդանիշ:
Ծեսերն ու տոնակատարությունները
Տրնդեզի սիրտը համայնական խարույկն է: Ընտանիքներն ու համայնքները մթնշաղին հավաքվում են եկեղեցու բակերում, քաղաքային հրապարակներում կամ բաց դաշտերում՝ մեծ կրակ վառելու: Ծեսերը հարուստ են խորհրդանիշներով.
- Կրակի շուրջը պտտվելը. Մասնակիցները, հաճախ գլխավորված նորապսակ զույգերի կամ երիտասարդների կողմից, երեք, յոթ կամ այլ խորհրդանշական թվով անգամներ շրջանաձև պտտվում են խարույկի շուրջը: Այս շրջանաձև շարժումը ներկայացնում է կյանքի և եղանակների ցիկլային բնույթը:
- Կրակի վրայով ցատկելը. Ամենաիկոնիկ գործողությունը խարույկի վրայով ցատկելն է: Երիտասարդներն ու տարեցները հերթով ցատկում են բոցերի վրայով՝ մի գործողություն, որը համարվում է, որ մաքրում է ցատկողին, այրում անցյալ տարվա մեղքերն ու դժբախտությունները և ապահովում առողջություն ու կենսունակություն: Նորապսակների համար այն հատուկ նշանակություն ունի որպես բեղմնավորման, ամուր ամուսնության և երեխաների օրհնության աղոթք: Որքան բարձր է ցատկը, այնքան մեծ է բախտը և պաշտպանությունը գալիք տարվա համար:
- Օրհնված մոխիրը. Տրնդեզի կրակի մոխիրը համարվում է օրհնված: Մարդիկ հաճախ մի բուռ մոխիր են վերցնում՝ ցանելու իրենց դաշտերում բերրի հունձի, գոմերում՝ անասունների առողջության կամ տների շուրջը՝ պաշտպանության համար:
Կարևորությունը նորապսակների համար
Տրնդեզը հատուկ ուրախություն է բերում անցյալ տարում ամուսնացած զույգերի համար: Նրանք հաճախ հանդիսանում են պատվո հյուրեր՝ գլխավորելով կրակի շուրջը շարասյունը և կատարելով առաջին ցատկերը: Ընտանիքն ու ընկերները շաղ են տալիս նրանց բարեմաղթանքներ, և ծեսը հանդիսանում է նրանց նոր կյանքի հանրային օրհնություն՝ հատկապես հրավիրելով բեղմնավորություն: Դա համայնքի ձև է զույգին ավանդույթի, հույսի և ընդհանուր մշակութային ինքնության ծածկոցով փաթաթելու:
Կենդանի ավանդույթ
Չնայած իր հնագույն ծագմանը՝ Տրնդեզը մինչ օրս մնում է անչափ հայտնի: Այն հայկական ինքնության հզոր արտահայտություն է, մի գիշեր, երբ հնի ու ժամանակակիցի սահմանը մթնում է կրակի շողքում: Տոնակատարությունը մարմնավորում է հայկական հոգու դիմացկունությունը և իր ժառանգությունը հարմարվելու ու պահպանելու ունակությունը: Անկախ նրանից՝ տոնվում է Երևանում, Արցախի գյուղում, թե սփյուռքի համայնքում, ձմեռային երկնքում բոցերի բարձրանալու և դրանց վրայով ցատկող ուրվագծերի տեսարանը շարունակում է լինել վերածննդի, հավատքի և համայնքի դարավոր ջերմության սրտառուչ հիշեցում:
Այսպիսով, Տրնդեզը ավելին է, քան պարզապես տոն. այն կենդանի փոխաբերություն է: Կրակը այրում է հինը և բացասականը, իսկ ցատկելու գործողությունը ներկայացնում է քաջալերուն թռիչք դեպի լույսով, աճով և աստվածային օրհնությամբ լցված ապագա՝ երկրի, կրակի և հավատքի իսկապես հայկական համադրություն: