Հայկական հարսանիք (Հարսանիկ). ծեսի ու տոնակատարության գործվածք
Հայկական հարսանիքը կամ Հարսանիկը շատ ավելին է, քան միօրյա միջոցառում. այն մշակութային խորը ճանապարհորդություն է, որը միահյուսում է հնագույն քրիստոնեական ծեսերը, նախաքրիստոնեական սիմվոլիկան և կենսախինչ համայնքային տոնակատարությունը: Խորապես ավանդական՝ հարսանեկան արարողությունը միավորում է ոչ միայն երկու անհատների, այլև երկու ընտանիքների՝ ամրապնդելով սոցիալական կապերն ու մշակութային ինքնությունը: Թեև սովորույթները կարող են տարբերվել տարածաշրջանների միջև՝ ինչպիսիք են պատմական Հայաստանը, Սփյուռքը և Իրանի Իսֆահան նման համայնքները, տոնակատարության հիմնական կառուցվածքը մնում է հայկական հաստատակամության և ուրախության վկայություն:
Դեպի սեղան. հարսանեկան նախապատրաստական ծեսեր
Ճանապարհորդությունը սկսվում է նշանադրությամբ (խոսք-կապ), պաշտոնական առաջարկությամբ, երբ փեսայի ընտանիքը նվերներով այցելում է հարսի տուն՝ արտահայտելով հարգանք և նոր դաշինքի հաստատում: Հաճախ դրան հաջորդում է Կարմիր և Կանաչ ժապավենների ծեսը, հատկապես Իրանի հայերի կողմից պահպանված մի ազդեցիկ նախահարսանեկան ավանդույթ: Այս ծեսում կարմիր ժապավենները (խորհրդանշելով բախտ, պտղաբերություն և հարսի անցումը աղջկական կյանքից) և կանաչ ժապավենները (խորհրդանշելով կյանք, վերածնունդ և բարգավաճում) կապվում են հարսի ու փեսայի ձեռքերին կամ հյուսվում հագուստի մեջ՝ օրհնելու նրանց ապագա ընկերակցությունը:
Մեկ այլ կարևոր նախահարսանեկան միջոցառում է Հարսի և Փեսայի Հագնվելու արարողությունը, որը տեղի է ունենում առանձին՝ հարսանիքի առավոտյան: Հարսին հագցնում են նրա ազգական կանայք և ընկերուհիները՝ երգելով ավանդական երգեր: Կարևոր պահ է նրա շղարշի կապելը, որն հաճախ ուղեկցվում է պսակի կամ դրամի գլխին դնելով՝ օրհնությունների համար: Փեսան նույնպես հագնվում է, և նրա կավորը (խաչեղբայրը) կենտրոնական դեր է խաղում նրա պատրաստվելու գործում:
Հարսանեկան օր. սրբազան ծեսեր և խորհրդանշական գործողություններ
Հարսանիկի սիրտը եկեղեցական արարողությունն է՝ Հայ Առաքելական Եկեղեցու խորհուրդը: Զույգը պսակադրվում է Պսակադրության (խոհանկար) ժամանակ, երբ նրանց գլխին դրվում են զարդարուն պսակներ կամ ժապավենից պատրաստված պսակներ՝ խորհրդանշելով նոր թագավորության՝ նրանց ընտանիքի ստեղծումը: Կավորը նրանց գլխին խաչ է պահում՝ ներկայացնելով Աստծո օրհնությունն ու պաշտպանությունը: Հոգևորականը կապում է նրանց աջ ձեռքերը, և նրանք հաղորդություն են ընդունում՝ կնքելով իրենց միությունը Աստծո առաջ:
Եկեղեցական արարողությունից հետո տոնակատարությունը շարունակվում է հանդիսավոր ճաշկերույթով: Ընդունելությունը բնութագրվում է առատ ավանդական ուտեստներով, ինչպիսիք են խորովածը, դոլման և լավաշը, և անվերջ կենացներով (կենաց), որոնք առաջնորդում է թամադան (կենաց առաջարկող): Երաժշտությունն ու պարը կենտրոնական տեղ են գրավում, երբ կենսախինչ կոչարի շարային պարը միավորում է բոլոր հյուրերին: Կարևոր պահերից են զույգի առաջին պարը և դրամի պարը, երբ հյուրերը փողեր են կապում զույգի հագուստին՝ օգնելու նրանց սկսել նոր կյանք:
Հարսանեկան հետագա ավանդույթներ և տարածաշրջանային տարբերակներ
Տոնակատարություններից հետո ավանդույթները շարունակվում են: Հարսը հաճախ նետում է ծաղկեփունջը, և զույգի մեկնումը ուղեկցվում է բարեմաղթություններով: Որոշ տարածաշրջաններում կատարվում է դարպասի բացման նման ծես, երբ փեսայի ընտանիքը պետք է նվեր տա՝ խորհրդանշորեն բացելու ճանապարհը դեպի նրանց նոր տուն: Տեղական մշակույթի ազդեցությունը ակնհայտ է, ինչպես Իսֆահանի մանրամասն ժապավենների ծեսերում կամ տարբեր տարածաշրջանների պարերի հատուկ ոճերում, բայց հավատի, ընտանիքի, սննդի և երաժշտության համընդհանուր տարրերը մնում են ամեն Հարսանիկի հենասյուները:
Այսօր շատ զույգեր միահյուսում են այս խոր արմատներ ունեցող ավանդույթները ժամանակակից տարրերի հետ, բայց հայկական հարսանիքի էությունը՝ որպես սրբազան, ուրախ և միավորող համայնքային միջոցառման, շարունակում է ծաղկել՝ պահպանելով կենսական կապն անցյալի հետ և տոնելով ապագայի հույսերը: