Տիգրան Մեծ. Հայաստանի ամենահզոր թագավորը և նրա կայսրությունը

Տիգրան Բ, ով հայտնի է որպես Տիգրան Մեծ (մ.թ.ա. 140-55), համարվում է հայոց պատմության ամենահզոր միապետը։ Նրա իշխանության օրոք Հայաստանը տարածաշրջանային թագավորությունից վերածվեց հզոր կայսրության, որը ձգվում էր Կասպից ծովից մինչև Միջերկրական ծով և կարճ ժամանակով մրցակցում էր հենց Հռոմի հետ։ ## Որպես պատանդից՝ թագավոր Տիգրանի իշխանության ճանապարհը սկսվեց պատանդության մեջ։ Մ.թ.ա. 115 թվականին, Հայաստանի պարտությունից հետո պարթևների դեմ, երիտասարդ Տիգրանը որպես պատանդ ուղարկվեց պարթևական արքունիք, որտեղ մնաց ավելի քան երկու տասնամյակ։ Այս փորձը, թեև սահմանափակող, նրան բացահայտեց հին աշխարհի մեծ տերություններից մեկի՝ բարդ քաղաքականությունն ու ռազմական ռազմավարությունները։ Մ.թ.ա. 95 թվականին պարթևները ազատ արձակեցին Տիգրանին՝ Հայաստանի գահը զբաղեցնելու համար, պահանջելով որպես վճար հանձնել «Յոթանասուն հովիտները»։ Պարթևները, հավանաբար, ակնկալում էին հնազանդ գահակալ։ Նրանք խորապես սխալվեցին։ ## Կայսրության կառուցումը Ապահովելով իր գահը՝ Տիգրանը սկսեց ընդարձակման հավակնոտ արշավանք։ Նա նախ վերանվաճեց Պարթևստանին զիջված տարածքները, ապա ուշադրությունը հրավիրեց բոլոր ուղղություններով. **Արևելյան նվաճումներ**. Տիգրանը ներառեց Ցոփքը, Կորճայքը և Ադիաբենեն, տարածելով հայկական վերահսկողությունը խոր Միջագետք։ **Հարավային ընդարձակում**. Երբ Սելևկյան տերությունը ընկավ քաղաքացիական պատերազմի մեջ, Սիրիայի հոգնած ազնվականները Տիգրանին առաջարկեցին իրենց թագը։ Մ.թ.ա. 83 թվականին հայկական իշխանությունը հասավ մինչև Միջերկրական ծովի ափ։ **Հյուսիսային արշավանքներ**. Հայաստանը ներառեց Կապադովկիայի և Պոնտոսի մի մասը, հասնելով մինչև Սև ծովի ափեր։ Իր գագաթնակետին Տիգրանի կայսրությունը զբաղեցնում էր մոտ 900,000 քառակուսի կիլոմետր՝ ավելի մեծ, քան Հայաստանի ցանկացած այլ պետություն նախկինում կամ հետագայում։ Հույն պատմիչ Պլուտարքոսը նշել է, որ Տիգրանին միշտ ուղեկցում էին չորս փոքր թագավորներ, ովքեր ծառայում էին որպես նրա պալատականներ՝ խորհրդանշելով նրա գերագույն կարգավիճակը։ ## Տիգրանակերտ. Թագավորների քաղաք Իր ուժը ցուցադրելու համար Տիգրանը կառուցեց նոր մայրաքաղաք՝ Տիգրանակերտը։ Տեղակայված լինելով Հայաստանի և Միջագետքի միջև ռազմավարական խաչմերուկում՝ այս հոյակապ քաղաքը բնակեցվեց գրավված հունական քաղաքներից բռնի տեղահանվածներով, դառնալով մշակույթի և առևտրի կոսմոպոլիտ կենտրոն։ Քաղաքն ուներ հունական թատրոններ, պարսկական այգիներ և հայկական տաճարներ։ Տիգրանն ինքը որդեգրեց տարբեր մշակույթների տարրեր՝ օգտագործելով պարսկական «Թագավորների թագավոր» տիտղոսը, հովանավորելով հունական արվեստը և պահպանելով հայկական կրոնական ավանդույթները։ ## Բախում Հռոմի հետ Տիգրանի ընդարձակումը նրան անխուսափելիորեն բերեց բախման Հռոմի հետ։ Երբ Տիգրանի աներ՝ Պոնտոսի Միհրդատ VI թագավորը, պարտվելով հռոմեական ուժերից, փախավ Հայաստան, Տիգրանի՝ նրան հանձնելուց հրաժարվելը պատերազմ սանձազերծեց։ Հռոմեական զորավար Լուկուլլոսը ներխուժեց Հայաստան մ.թ.ա. 69 թվականին և Տիգրանակերտի ճակատամարտում պարտության մատնեց Տիգրանին։ Քաղաքն ընկավ, սակայն Լուկուլլոսի բանակը ապստամբեց, ինչը կանխեց Հայաստանի հիմնական տարածքի գրավումը։ Մ.թ.ա. 66 թվականին Պոմպեոսը ժամանեց նոր ուժերով, և ծերացած Տիգրանը, գնահատելով հավանականությունը, բանակցեց հանձնվելու մասին։ ## Վերջնական կարգավորում Տիգրանի հանձնվելը Պոմպեոսին արժանապատիվ էր, այլ ոչ թե նվաստացուցիչ։ Նա պահպանեց Հայաստանի հիմնական տարածքը որպես Հռոմի հաճախորդ պետություն և կառավարեց մինչև իր մահը՝ մոտ մ.թ.ա. 55 թվականին, մոտ 85 տարեկան հասակում։ Նրա հաջորդները պահպանեցին այս կարգավիճակը սերունդների ընթացքում։ ## Ժառանգություն Տիգրանը մնում է հայկական ազգային հպարտության հզոր խորհրդանիշ։ Նրա «ծովից ծով» կայսրությունը՝ Կասպից մինչև Միջերկրական ծով, ներկայացնում է հայոց քաղաքական ուժի գագաթնակետը։ Ժամանակակից Հայաստանի ազգային ինքնության ձևավորման մեջ մեծ է այս մեծության դարաշրջանի ազդեցությունը։ Ամբողջ Հայաստանում փողոցներ, դպրոցներ և հաստատություններ կրում են նրա անունը։ Տիգրանի պատկերը հայտնվել է Հայաստանի դրամի վրա, և նրա թագավորությունը հիշեցնում է, որ Հայաստանը երբևէ կանգնած է եղել հին աշխարհի մեծ տերությունների շարքում։ Հայերի համար Տիգրանը մարմնավորում է ազգի մեծության ներուժը՝ փոքր ժողովուրդ, որը բացառիկ ղեկավարության ներքո կարողացավ կառուցել մի կայսրություն, որ մրցակցում էր իր դարի հզորագույն քաղաքակրթությունների հետ։