Հայաստան՝ Աշխարհի Առաջին Քրիստոնյա Երկիրը

Քրիստոնեության պետական կրոն ընդունելով՝ Հայաստանը 301 թվականին կայացրեց մի որոշում, որը հաջորդ երկու հազարամյակների ընթացքում կձևավորի իր քաղաքակրթությունը։ Այս համարձակ քայլը, որն իրականացվեց Տրդատ Գ թագավորի օրոք՝ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչի ազդեցությամբ, կներկայացնի հայկական մշակույթի բոլոր կողմերը՝ արվեստից և ճարտարապետությունից մինչև լեզու և ազգային ինքնություն։ ## Դարձի Պատմությունը Հայաստանի քրիստոնեացման պատմությունը նման է էպիկական պատմության։ Գրիգորը, ծնվելով հայ ազնվականության ընտանիքում, բայց մեծանալով որպես քրիստոնյա Կեսարիայում, վերադարձավ Հայաստան՝ տարածելու իր հավատքը։ Տրդատ թագավորը, սկզբում թշնամաբար տրամադրված քրիստոնեության նկատմամբ, Գրիգորին 13 տարի բանտարկեց Խոր Վիրապի խորը փոսում։ Երբ թագավորը առեղծվածային կերպով հիվանդացավ, նրա քույրը տեսիլք ունեցավ, որ միայն Գրիգորն կարող է նրան բուժել։ Ազատ արձակվելով բանտից՝ Գրիգորը բուժեց թագավորին, ով այնուհետև ընդունեց քրիստոնեություն իր ամբողջ արքունիքի հետ։ Թագավորությունը հետևեց նրան, և Հայաստանը պաշտոնապես քրիստոնեական դարձավ 301 թվականին՝ մի ամբողջ տասնամյակ առաջ Հռոմեական կայսրության Միլանի հրովարտակից։ ## Քրիստոնեական Քաղաքակրթության Կառուցումը Դարձը հանգեցրեց եկեղեցիների կառուցման պայթյունի։ Զարգացավ Հայաստանի յուրահատուկ եկեղեցական ճարտարապետությունը՝ գմբեթավոր կառույցներ կոնաձև տանիքներով, բարդ փորագրված քարե խաչքարեր և նորարարական տեխնիկա, որն ապագայում ազդեցություն կունենա բյուզանդական և եվրոպական ճարտարապետության վրա։ Էջմիածնի Մայր Տաճարը, որը հիմնադրվել է ինքը՝ Գրիգորի կողմից, մնում է Հայ Առաքելական Եկեղեցու հոգևոր կենտրոնը։ Այն համարվում է աշխարհի ամենահին տաճարը, որը դեռևս գործում է, և կենդանի կապ է քրիստոնեության՝ որպես պետական կրոնի կազմակերպված ամենավաղ դրսևորման հետ։ ## Հայ Առաքելական Եկեղեցին Հայ Առաքելական Եկեղեցին զարգացրել է իր սեփական յուրահատուկ ավանդույթները, որոնք տարբերվում են և՛ հռոմեական կաթոլիկությունից, և՛ արևելյան ուղղափառությունից։ Այն ճանաչում է միայն առաջին երեք տիեզերական ժողովները և պահպանում է իր սեփական պատարագամատույցը, եկեղեցական երաժշտությունը և խորհրդական պրակտիկան։ Եկեղեցին կարևոր դեր խաղաց հայ ինքնության պահպանման գործում օտար տիրապետության դարերի ընթացքում։ Երբ կորցվեց քաղաքական անկախությունը, եկեղեցին պահպանեց շարունակականությունը՝ հանդիսանալով այն հաստատությունը, որի միջոցով գոյատևեցին հայ լեզուն, մշակույթը և ինքնագիտակցությունը։ ## Կրոնական Արվեստ և Ճարտարապետություն Քրիստոնեական հավատքը ոգեշնչեց արտառոց գեղարվեստական ձեռքբերումների։ Հայ մանրանկարիչները ստեղծեցին միջնադարյան աշխարհի ամենագեղեցիկ ձեռագրերը։ Քարի վրա փորագրողները զարգացրեցին խաչքարը որպես յուրահատուկ արվեստի ձև՝ ստեղծելով հազարավոր բարդ խաչքարեր, որոնք կետավորում են հայկական լանդշաֆտը։ Եկեղեցական ճարտարապետությունը զարգացրեց յուրահատուկ հատկանիշներ՝ տուֆ քարի օգտագործումը բազմաթիվ գույներով, բարդ երկրաչափական գմբեթների դիզայն և փորագրված ճակատներ, որոնք պատկերում են բիբլիական տեսարաններ։ Այս տեխնիկան ազդեցություն ունեցավ ճարտարապետության վրա՝ Վրաստանից մինչև Իտալիա։ ## Ինքնություն և Գոյատևում Քրիստոնեությունը դարձավ անբաժանելի հայ ինքնությունից։ Արաբական, մոնղոլական, պարսկական և օսմանյան տիրապետությունների ընթացքում եկեղեցին հանդիսանում էր հիմնական հաստատությունը, որը պահպանում էր հայկական յուրահատկությունը։ «Լինել հայ՝ նշանակում է լինել քրիստոնյա» արտահայտությունը արտացոլում էր կրոնական և ազգային ինքնության այս միաձուլումը։ Այս կապը նաև բերեց հալածանքներ։ Հայերը տառապեցին իրենց հավատքի համար՝ հրաժարվելով իսլամ դառնալ՝ չնայած խրախուսանքներին և սպառնալիքներին։ 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանությունը մասամբ կրոնական հալածանք էր, որն ուղղված էր քրիստոնյա հայերի դեմ՝ փլուզվող Օսմանյան կայսրությունում։ ## Կենդանի Ավանդույթ Այսօր Հայ Առաքելական Եկեղեցին շարունակում է ծառայել ամբողջ աշխարհում ապրող հայերին։ Հիմնական տոներն ու տոնակատարությունները, ինչպիսիք են Զատիկը և Սուրբ Ծնունդը (նշվում է հունվարի 6-ին), համախմբում են համայնքներին։ Մկրտությունները, հարսանիքները և հուղարկավորությունները հետևում են հնագույն ծեսերին, որոնք դարեր շարունակ մեծապես անփոփոխ են մնացել։ Հայաստան այցելողների համար երկրի քրիստոնեական ժառանգությունը տեսանելի է ամենուր՝ լեռնալանջերին տեղադրված եկեղեցիներում, դաշտերում կանգնած խաչքարերում և այն հավատքում, որը շարունակում է սահմանել հայկական ինքնությունը արդեն 1700 տարի անց։